اکنون با ثبت نام در سایت شما قادر هستید، علاوه بر استفاده از بانک عظیم مقالات حقوقی، وبلاگ اختصاصی داشته باشید، مطالب دلخواهتان را شخصا منتشر سازید و در شبکه اجتماعی حقوقدانان، با دوستانتان در مورد آن به تبادل نظر بپردازید .............. و در پایان هر ماه با شرکت در قرعه کشی انتخاب فعالترین نویسنده جایزه بگیرید.

مطالب

جنگ، صلح است

نوشته شده در حقوق بشر

 

 

نویسنده : محمد قوچانی ،

منبع: باشگاه اندیشه به نقل از روزنامه شرق

 

«جنگ، صلح است» اين شعارى است كه قهرمان رمان ۱۹۸۴ جورج اورول بارها آن را بر روى ديوار «وزارت حقيقت» كشور مجازى خويش خوانده است. كشورى كه در آن «نادانى، توانايى است» و «آزادى، بردگى». وزارت حقيقت دروغ مى پراكند و وزارت عشق از نفرت قانون مى سازد. وزارت فراوانى فقر را تقسيم مى كند و سرانجام وزارت صلح، جنگ مى كند. كشور مجازى اورول در جهان صنعتى يا اتحاد شوروى بود يا آلمان نازى. در جهان سنتى اما گفته اند كه فاشيسم و كمونيسم امكان تحقق ندارند كه اين دو واكنش بخش هايى از طبقات اجتماعى مدرن به دولت هايى هستند كه دموكراسى، سرمايه دارى و بورژوازى پايه هاى آنها به حساب مى آيند. فاشيسم واكنش خرده بورژوازى و كمونيسم واكنش پرولتاريا است.

 

راست راديكال و چپ راديكال در جامعه اى به وجود مى آيند كه راست سنتى و چپ سنتى وجود داشته باشند و در خاورميانه اى كه اصولاً شيوه توليد صنعتى وجود ندارد و هنوز نهادهاى سنتى حكمفرمايى مى كنند نه دموكراسى شكل مى گيرد و نه ديكتاتورى. نه جامعه باز به وجود مى آيد و نه مخالفان آن و نه فيلسوفى كه اين دو را توصيف و تفسير كند. آنچه در خاورميانه شكل مى گيرد از دوگانه استبداد و عدالت خارج نيست. يا حاكم عادلى به قدرت مى رسد كه در عين مطلقه بودن از قوه عدالت هم بهره مند است يا حاكم مستبدى به حكومت مى رسد كه بى بهره از عدل تنها دولتى مطلقه را مستقر مى كند. اين گونه است كه مى توان بر كمونيست هاى ايرانى طعنه زد كه در جامعه اى پيش سرمايه دارى سخن از انقلاب سوسياليستى بر زبان راندند همچنان كه مى توان ناسيوناليست هاى ايرانى را به دليل دميدن بر تنور ملت گرايى ملتى كه هنوز فاقد ساخت سياسى مدرن (دولت _ ملت) است سرزنش كرد.

 

فرجام هر دو نيز قضاوت ما را تاييد مى كند: انقلاب معهود چپ ايران سوسياليستى نبود، اسلامى شد و به جاى «دولت _ ملت» نيز نظام «امت _ امامت» مستقر شد. اما اين همه مانع از آن نمى شود كه قواعد علوم اجتماعى را محدود به قاره اروپا يا فرزند آمريكايى اش بدانيم. خاورميانه نيز در جامعه شناسى سياسى نسبتى با جهان جديد دارد. گرچه شيوه توليد صنعتى در اين منطقه آسيايى پا نگرفت و نقش فائقه دولت در تقسيم به آب به موقعيت بى رقيب آن در تقسيم نفت تبديل شد اما امواج مرتعش مدرنيسم در خاورميانه اين جهان كهن را در هروله ميان سنت و صنعت قرارداد. ملى شدن منابع عمومى ثروت از نفت تا كانال سوئز سبب شدند نه تنها دولت هاى خاورميانه امكان استقرار دولتى مطلقه را بيابند بلكه مخالفان ايشان نيز به ايدئولوژى هاى مطلقه روى آورند. ملى شدن نفت در ايران ارثيه اى ستايش شده از سياستمدار محبوب قرن گذشته در اين كشور است همچنان كه موقعيت جمال عبدالناصر در مصر و جهان عرب بارها از سوى آزاديخواهان خاورميانه ستوده شده است.

 

ناسيوناليسم خاورميانه اما پس از پايان عمر رهبران اوليه خود در خدمت منحط ترين دولت ها قرار گرفت. قدرت نفت به دولت پهلوى اين توان را داد كه با تأسيس «سرمايه دارى دولتى» زير پوسته ادعاهاى ليبراليستى نظم فاشيستى را تأسيس كند همچنان كه اخلاف ناصر در مصر، سوريه و عراق چنين كردند. مصدق نفت را ملى كرد تا آن را از چنگ سرمايه دارى جهانى درآورد اما نمى دانست كه آن را در اختيار شيوه اى منحط از استبداد بازسازى شده شرقى يعنى سرمايه دارى دولتى قرار مى دهد. در واقع مصدق نفت را ملى نكرد، دولتى كرد و دولت ايران كه از سقوط اصفهان تا ظهور رضاخان در بحران توليد و به تبع آن اقتدار به سر مى برد و به دليل همين ضعف اقتصادى و سياسى مجبور شده بود جنبش هاى اجتماعى از قيام تنباكو تا انقلاب مشروطه و حتى نهضت ملى را بپذيرد به منبعى لايزال از ثروت دست يافت كه به آن امكان سركوب كليه جنبش هاى اجتماعى را مى بخشيد. ديكتاتورى صدام حسين و حافظ اسد نيز از همين جنس بود. نفت جاى ملت را گرفت و به جاى «دولت _ ملت» پيوند «دولت _ نفت» ايجاد شد و براى اولين بار در خاورميانه عربى اين جهان سنتى صنعتى نشده دولت مدرن و استبداد جديد(ديكتاتورى) شكل گرفت. اگر دولت سنتى در دو صورت حكومت ظلم و حكومت عدل خلاصه مى شد و بسته به شخصيت حاكم عدل و ظلم شكل مى گرفت، دولت جديد دو صورت دموكراسى و ديكتاتورى داشت اما در خاورميانه تنها ديكتاتورى شكل گرفت. بدين ترتيب درست بر عكس اروپا كه واكنش حواشى جامعه (خرده بورژواها و پرولتاريا) در برابر مركزيت آن (بورژوازى سنتى و بورژوازى مدرن) سبب پيدايى ديكتاتورى (فاشيستى و كمونيستى) عليه دموكراسى (بورژوايى) شد، در خاورميانه عربى اين ديكتاتورى بود كه مقدم بر دموكراسى ايجاد شد.

 

خاورميانه تاريخ را وارونه مى خواند. الگوى مهم ترين جنبش ها و سازمان هاى سياسى اپوزيسيون خاور ميانه نيز براساس فاشيسم و كمونيسم شكل گرفت. تجربه تأسيس حزب بعث عراق و سوريه (آميزه سوسياليسم و ناسيوناليسم) نه فقط در سازمان آزاديبخش فلسطين (ساف) مورد توجه قرار گرفت بلكه در تأسيس سازمان مجاهدين خلق ايران (با گرايش هاى مذهبى بيشتر) هم مشهود بود. فاشيسم منطقه اى اما در هر دو صورت حاكم و محكوم، پوزيسيون يا اپوزيسيون خويش چه در عراق و سوريه كه حكومت مى كرد و چه در فلسطين كه با حكومت مبارزه مى كرد اصول سه گانه جورج اورول را رعايت مى كرد. فقر را فراوانى مى ناميد، نفرت را عشق مى دانست، دروغ را حقيقت مى شمرد و از همه مهم تر جنگ را صلح معرفى مى كرد. از نظر آنان براى رسيدن به صلح واقعى بايد جنگى فراگير برپا كرد. صلح به دست نمى آيد مگر با از بين بردن عوامل ايجاد كننده جنگ و عمال جنگ نيز همان محافظه كاران و ليبرال هايى هستند كه در دو جناح راست و چپ بورژوازى زندگى را بر حاشيه هاى خويش سخت مى گيرند. به دليل اهميت همين شرايط جنگى است كه هرگز نبايد جبهه مبارزه را تضعيف كرد. بايد با فقر ساخت از عشق صرف نظر كرد به جاى عقل ايدئولوژى را در برگرفت و براى زندگى مبارزه كرد.

 

آن ها صورت هاى متفاوتى از جنگ را به مثابه عالى ترين شكل حيات اجتماعى پيشنهاد مى كردند: در مقام اپوزيسيون مبارزه مسلحانه (مانند مجاهدين خلق در ايران) و در مقام حاكميت جنگ با همسايه (مانند صدام حسين در عراق). بدين ترتيب همان گونه كه در اروپا جنگ به جزء ضرورى حيات دولت هاى فاشيستى تبديل شد و شعله جنگ جهانى را بر افروخت در خاور ميانه نيز جنگ براى جنبش ها و دولت هاى فاشيستى چنين مقامى يافت. مجاهدين خلق ايران وقتى رژيم پهلوى را سرنگون و خويش را در دولت پس از آن مغبون يافتند راهى جز اعلام جنگ مسلحانه براى ادامه حيات نيافتند و صدام حسين وقتى خيال اشغال ايران را بر آب يافت راهى جز حمله به كويت براى تعريف دولت خويش نديد. اينك اما وارث ناخلف ناصر سرنگون شده است. حافظ اسد كه در اواخر عمر پراگماتيسم را نيز بر ايدئولوژى حزب بعث افزوده بود درگذشته و فرزند او در موقعيت دشوار تكرار تجربه صدام يا تغيير و تحول قرار گرفته است. ياسر عرفات تن به نخست وزيرى ليبرال هايى داده است كه جنگ را صلح نمى دانند و مسعود رجوى حتى در خانه دشمن نيز جاى ندارد. آمريكايى ها همانگونه كه در ساحل نورماندى پياده شدند تا با دخالت در اروپا برادر بزرگ تر خويش را از چنگال فاشيسم نجات دهند از ساحل خليج فارس وارد خاك خاورميانه شدند تا فاشيسم خاورميانه را نيز نابود كنند.

 

اين گونه بود كه مجله تايم پس از نيم قرن طرح جلدى تكرارى چاپ كرد: تصوير ديكتاتورى كه دو خط قرمز به صورت مورب آن را قطع كرده بودند. هر دو صورتى تراشيده و سبيلى برآمده داشتند با اين تفاوت كه يكى آدولف هيتلر بود و ديگرى صدام حسين. با وجود اين افسانه فاشيسم خاورميانه اى به پايان نرسيده است. اين جهان مانده در انتخاب سنت و صنعت، تا نفت دارد از اين افسون گريزى ندارد. همان زمان كه جمال عبدالناصر سرگرم پايه ريزى مبانى جنبش خويش بود بنيادگرايان زير پوست دولت او رشد مى كردند. ناصر سيدقطب را اعدام كرد اما انديشه هاى او معدوم نشد.

 

جنبش اخوان المسلمين در مصر به وجود آمد اما در همه خاورميانه سنى مذهب رشد كرد. پول ميلياردرهاى حجاز و درس علماى الازهر در يك پيمانه ريخته شدند و شبكه القاعده شكل گرفت كه پيشواى آن بن لادن عربستانى است و معاون وى ايمن الظواهرى مصرى. اسلام اهل سنت با سنت وهابيت در هم آميخت و از مرز حجاز درگذشت و به آن سوى خليج فارس در پاكستان و افغانستان و سپس آسياى ميانه رسيد. نه تنها مجاهدين افغان درس آموخته الازهر مصر بودند بلكه طلاب افغان دولت طالبان را تاسيس كردند.

 

بنيادگرايى اهل سنت در غياب چهره هاى ارشد نسل اول فاشيست هاى خاورميانه عربى(صدام و...) چنان رشد كرد كه اينك پرچم اين نوع نگاه سياسى در خاورميانه را بر دوش دارد. اگر در گذشته آميزه سوسياليسم و ناسيوناليسم حزب بعث را در خاورميانه به موثرترين جنبش سياسى تبديل مى كرد اينك جمع ادعاهاى جمع گرايانه و تعلقات امت گرايانه سبب مى شود بن لادن در راس شبكه القاعده به محبوب قلوب جوانان محرومى تبديل شود كه در پاكستان و افغانستان و عربستان جز شهر خويش شهرى را نديده اند. آنان نيز كه ديده اند چندان از تجدد بد گفته اند كه ميل به ديدار نيابند.

 

بنيادگرايى همان واكنش اصيل اهالى خاورميانه به جهان مدرن است كه يك بار در اروپا نيز تجربه شد. فاشيست هاى اروپا از فردگرايى مفرط ليبرال ها، از احتياط مطلق محافظه كاران و از لفاظى تكرارى سوسياليست هايى كه سه ضلع مثلث بورژوازى اروپا را مى ساختند به تنگ آمده بودند. در همان حال كه خواستار عدالت بودند از سنت نيز دفاع مى كردند و مدافع اقتدار دولت بودند. بنيادگرايى به مثابه همزاد فاشيسم در خاورميانه همان نقشى را عهده دار شده است كه برادر ديگرش در اروپا بر دوش داشت: اعتراض به مدرنيته با ابزار مدرنيته. از همين رو است كه بنيادگرايى با همه ادعاهاى سنتى خويش پديده اى مدرن است. همچنان كه فاشيست ها با تملك ماشين دولت مدرن ترين جنگ ها را راه انداختند. بنيادگرايان با راه اندازى جنبش هاى تروريستى مدرن ترين تحولات را رقم مى زنند. درست به همين دليل است كه دستيابى به سلاح هسته اى براى آنان راز بقا به شمار مى رود.

 

جنبش هاى بنيادگرا به جز در دو كشور ايران و افغانستان تاكنون دولت تشكيل نداده اند. دولت طالبان دولت مستعجل بود اما تلاش بنيادگرايان در ايران پس از گذر از ساليان دراز كشمكش داخلى ايشان با نوگرايان دينى آينده اى درخشان دارد. جمهورى اسلامى به معناى اصيل و اوليه خود هرگز دولتى بنيادگرا نبود اما هسته اى از جنبش هاى بنيادگرا در درون آن حضور داشت كه ريشه در تحولات عصر مصدق داشت. همان گونه كه جنبش اخوان المسلمين مصر در عصر ناصر شكل گرفت نهضت فدائيان اسلام ايران نيز در عصر مصدق رونق داشت. چندى بعد گروهى در شيراز به تبعيت از اخوان مصر خود را حزب برادران ناميد و گرچه هرگز نامور و گسترده نشد اما در قالب حلقه هايى فكرى به نام آكادمى علوم اسلامى تا انقلاب اسلامى ادامه يافت . در تاريخ ۲۵ ساله جمهورى اسلامى با وجود قدرت بسيار زياد راستگرايان (محافظه كاران) هرگز بنيادگرايان به قدرتى فائقه تبديل نشدند. اما همواره در تشديد رقابت ايشان با چپگرايان (سوسياليست هاى اسلامى) يا عملگرايان (ليبرال هاى اسلامى) كوشش داشتند تا در غياب محافظه كاران و اصلاح طلبان به تنها قدرت حاكم تبديل شوند. بنيادگرايان ايرانى البته تمايل دارند خويش را عملگرا معرفى كنند اما عملگرايى آنان از جنس همان نام هايى است كه در رمان ۱۹۸۴ ناظر به واقعيتى ديگر بودند. از نظر بنيادگرايان بهترين دفاع، حمله است.بنيادگرايان عملگرا البته گروهى جنگ طلب نيستند اما براى پيشگيرى از جنگ و ايجاد صلح به ايجاد امنيت براى نظام سياسى فكر مى كنند. در واقع سياست خريد وقت مهم ترين استراتژى امنيتى بنيادگرايانى است كه در حكومت قرار مى گيرند.

 

شناخت بنيادگرايى ايرانى سخت ترين مرحله اى است كه تحليلگران جمهورى اسلامى پيش روى دارند. جمهورى اسلامى در حالى به اتهام بنيادگرايى در آغاز انقلاب اسلامى نواخته مى شد كه تمايلات نوگرايانه بنيانگذار جمهورى اسلامى مانع از به قدرت رسيدن بنيادگرايان در ايران بود.

 

ظهور بن لادن جهان را متوجه مصداق اصلى بنياد گرايى كرد چنان كه اينك غرب براى ستيز با هر دو گونه فاشيسم خاورميانه اى (صدام حسين و بن لادن) در دو مرز ايران با افغانستان و عراق تمايل به همكارى با جمهورى اسلامى دارد بدين ترتيب تفاوت آشكار بنياد گرايى در جمهورى اسلامى با بنياد گرايى هاى ديگر آشكار مى شود. بنياد گرايى ايرانى جدا از مذهب شيعى خود (كه مرز آن با مذاهب اهل سنت است)حتى در صورت قرار گرفتن در موقعيت قدرت و حكومت صورتى عمل گرايانه دارد. در واقع بنياد گرايان هنگامى كه به قدرت مى رسند واقع بين مى شوند. اما واقع بينى آن ها مانع از اعتقاد آنها به گزاره «جنگ، صلح است» نمى شود. در واقع بنيادگرايى عملگرا صورتى پراگماتيستى از اين گزاره است كه امنيت نظام سياسى را تضمين مى كند. به همين دليل است كه ديگر بنيادگرايان خاورميانه به خصوص شبكه القاعده و نيز دولت طالبان با وجود همانندى ظاهرى خويش با اين بنياد گرايان در واقع رقباى اصلى آن شمار مى روند. قطع روابط ايران و طالبان و اظهارات سران القاعده عليه ايران از نمونه هاى اين رقابت و مخالفت به شمار مى رود. از ديگر سو صحنه عراق پس از سقوط صدام حسين به عرصه اين رقابت ها تبديل شده است. از يكسو نسل اول فاشيسم خاورميانه (بقاياى حزب بعث) در مقابل آمريكا مقاومت مى كنند و از سوى ديگر لايه هاى ديگر اين جنبش در قالب گروه انصار الاسلام (وابسته به القاعده) يا سلفى ها عليه منافع آمريكايى ها اقدام مى كنند. ضلع سوم اما بالكل از ديگران متفاوت است. شورش جيش المهدى وابسته به سيد مقتدى صدر بنياد گرايى از همان نوعى است كه مدافع سياست خريد وقت است. در واقع مقتدى صدر نيز مى داند كه نمى تواند آمريكايى ها را از عراق براند اما او فرصتى ايجاد مى كند كه ايالات متحده در فكر گسترش الگوى خويش نيافتد. در واقع قرار است عراق به باتلاقى تبديل شود كه حركت ارتش آمريكا را متوقف سازد. بدين ترتيب ما اينك به صراحت مى توانيم به جاى يك نوع بنياد گرايى از انواع بنياد گرايى ها سخن بگوييم.

 

با وجود اين حتى آمريكايى ها نيز شعار ۱۹۸۴را خوب به ياد دارند: «جنگ، صلح است.» هيتلر در آستانه دستيابى به بمب اتم سرنگون شد. آمريكايى ها فقط وقتى با تمام قوا وارد جنگ با فاشيسم شدند كه آن را در چند قدمى دسترسى به انرژى هسته اى ديدند. دستيابى صدام به بمب اتم دروغ بود اما آ مريكايى ها مى دانستند اگر صدام را به حال خود رها كنند ممكن است به چنين قدرتى دست يابد. همچنان كه كيم ايل سونگ رها شده به حال خويش چنين شد و اينك جابه جايى قدرت او دشوارتر از هر زمان ديگر شده است. آمريكا در پايان جنگ سرد به ديده حسرت در بذل و بخشش هسته اى خود به پاكستان مى نگرد كه اگر دولتى بنياد گرا در پاكستان بر سر كار آيد با سلطه بر بمب اتمى اسلامى قدرتى جاودان و غيرقابل جابه جايى مى يابد. بمب اتم در عصر ما همان آب حيات خضر است كه حكومت ها سر مى كشند. دستيابى بنيادگرايان به بمب اتم آغاز دوره اى جديد از صلح مسلح در جهان است. در ۵۰ سال گذشته بلوك شرق و غرب همچون امپراتورى هاى ۱۹۸۴ جورج اورول در موازنه اى از وحشت نسبت به يكديگر به سر مى بردند كه مانع از دست يازى آنان به آغاز جنگ مى شد. جنگ ها به جاى جبهه هاى اصلى در جاده هاى فرعى (اعراب و اسرائيل، ايران و عراق، شبه جزيره كره، شبه قاره هند و...) رخ مى داد. از زمان فروپاشى اتحاد شوروى و با پيوستن روسيه به بلوك غرب صلح مسلح پايان يافته و به صلحى همه جانبه و متقابل ميان قدرت هاى جهانى تبديل شده است. حتى چين نيز به زودى وارد باشگاه غرب مى شود. اما دستيابى بنيادگرايان به توان هسته اى جهان را وارد عصر جديد از صلح مسلح خواهد كرد. بنيادگرايان معتقدند هنوز قدرت اصلى دولت ها نه در اقتصاد يا فرهنگ كه در جمعيت و ارتش نهفته است. تقويت نيرو هاى نظامى و مبارزه با كاهش جمعيت برنامه اصلى آنان است.

 

دستيابى به قدرت هسته اى مانع از وقوع جنگى به ضرر بنيادگرايان خواهد شد. غرب نابود مى شود اگر شرق نابود شود. اروپا ويران مى شود اگر خاورميانه ويران شود. اگر ارتش اسپانيا از عراق خارج نشود خاك آن به خون كشيده مى شود. چشم در برابر چشم، گوش در برابر گوش. دستيابى بنيادگرايى به قدرت هسته اى به آن فرصتى طلايى خواهد داد تا در درون كشور هاى تحت سلطه خويش نيز ديكتاتورى تاسيس كند.در واقع اين تنها توان هسته اى اتحاد شوروى بود كه هفتاد سال ديكتاتورى پرولتاريا را در بلوك شرق سرپا نگه داشت. اينك از خاك آن ققنوس، پرنده تازه اى سر بر آورده است. پرنده اى كه ترانه اى تلخ مى خواند: «جنگ، صلح است

 

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تغییر کد امنیتی